Bertsoa eta Zinema IX. Fikziozko lehen bertsolaria. (Josu Martinez)

Ikuska saila garatzen zen bitartean, bertan parte hartu zuten hainbat zinegilek beren proiektu propioak aurrera eramaten segitzen zuten. Antton Ezeiza eta Koldo Izagirrerekin batera dokumental sailaren talde finkoko kide zen Juanba Berasategi, adibidez, (Pasai Donibane, 1951) gerora hain emankorra suertatu den bere karrerako lehen pausoak ematen hasia zen animazioaren arloan ordurako. Hala, 1981ean, historian lehen aldiz bertsolari bat fikzio bateko protagonista bihurtzen zuen film laburra mustu zuen: Fernando Amezketarra.

Fernando 1

35 minimetrotan grabatua, film apala izan arren, hamar minutuko istoriotxo honek luxuzko lan taldea izan zuen; Gidoia Koldo Izagirre eta Ramon Etxezarretak sinatzen dute eta soinu banda, gaur egun hainbeste sari bildu dituen Alberto Iglesiasek.

fernando 5

Fernando eta Amezketako erretorearen txerriaren pasadizoa da trama nagusia, eta marrazki umil baina zinez ederrekin, filmak nabari du nolabaiteko barne begirada bat; oraingoan, ez da dudarik, filmaren egileak bertsolarien mundu berekoak dira. Ondo ulertzen dute Fernandoren umorea.

Advertisements

Bertsoa eta Zinema VIII. Amuriza vs. Amuriza. (Josu Martinez)

Francoren heriotzaren ondotik euskal zinemagintzaren alorrean sortu ziren egitasmoan artean, bada beste guztien artean nabarmentzen den bat: “Ikuska”sail kolektiboa, 1979tik 1984ra bitartean, Antton Ezeizak kordinatuta, 17 zuzendari ezberdinek osatu zituzten 21 dokumental laburrak.

Euskal Herriko errealitatearen inguruko dokumentalak egitea zen asmoa, ETB existitzen ez zen garaian, aldizkari bateko artikulu sakon bat bailiran tratatuz; medio profesionalekin (Caja Laboral-en finantzazioak oso kondizio onak ahalbidetzen zituen); nazio ikuspegi batekin…. eta euskaraz. Azken puntu hori baitzen garrantzitsuena Ezeizarentzat; Euskal zinema euskaraz da….. edo ez da esan ohi zuen.

Ezeiza, Izagirre, Agirresarobe

 Antton Ezeiza, Koldo Izagirre eta Javier Agirresarobe

Ezeizak berak zuzendu zituen bost filmen artean, Ikuska 18 delakoa da guri interesatzen zaiguna; bertsolaritzari buruzkoa. Filma prestatzen ari zelarik, honela azaldu zuen zuzendariak berak proiektua, Egin egunkarian 1983ko irailean emandako elkarrizketa batean:

Se trata de intentar reconstruir todo el proceso mental de los breves segundos que trascurren desde que al bertsolari se le da el tema e inicia su actuación. Vamos a intentar desentrañar los mecanismos de fondo de la creación poética”.

Ideia berritzaile eta ederra zen, lengoaia zinematografikoari begira erronka bat planteatzen zuena, baina batez ere aitzindaria. Lehen aldiz, esentzia, folklore edo biografietatik gaindi, zinemagile batek bertsoari berari erreparatzen zion, prozesu artistiko moduan.

Euskal Herriko azken bi txapelak irabazi ostean, bertsolaritza berriaren ikur nagusia zen Xabier Amuriza hautatu zuten protagonista. Berak honela azaldu du nola batu zen proiektura: “Iruñeko UEU ikastaroetan, Jokin Apalategi etorri zitzaidan, Anttonen asmoa proposatuz, bera Iparraldean baitzegoen. “Ba, begira –esan nien–. Nik neuk, edozein bertsolarik bezala, oso gogoan dut, zehaztasun osoz eta xehetasun guztiekin, nolako prozesu mentala eraman dudan, zerbaitegatik garrantzitsu gertatu diren bakar-lan batzuetan. Alegia, gaia entzutetik saioa burutu arteko pentsakizun, zalantza eta baliabideak nola pasatu ziren nire burutik. Nahi baduzue, horrelakoxe saio baten ibilera mental guztia idatzita jarriko dizuet, ea zer deritzozuen”. Ideia gustatu zitzaien, eta horixe egin nuen artean nahiko ospe hartuak ziren bi kartzela-saiogaz: 1980ko “Aitarena” eta 1982ko “Naufragoarena”. Bigarren hau gerta berriago izan arren, aitarena hautatu zuten, hornigai bisual errazago eta sentigarriagoak ematen zituelako: aitaren irudiak, kartzelan nengoela hiltzea eta abar.”

Amurizaren baiezkoa jasota, Iparraldetik filma planifikatzen hasi zen Ezeiza. Ordu arte zineman nagusi izan zen bertsolaritzari buruzko irudi erromantiko eta naturalistaren kontra, prozesu arrazional bat erakutsiko zuen eta ordu arteko paisaia bukoliko eta ametsezkoen kontra, eszenaratze soil eta neutro bat: Bertsolaria ikasgela batean.

“Anttonek eta biok, eta bitarteko egin zuen Jokin Apalategik, baita ekipo tekniko guztiak ere, berehala bat egin genuen ideiaren ulerkuntzan.” adierazi du Amurizak.Denoi oso interesgarri iruditu zitzaigun prozesu mental hori nolabait bisualdu ahal izatea. Eta bagenuen halako konbikzio bat ere ezen, hurbiltze minimo bat lortuz gero, emaitza originala izango zela. Belloch-eko fraidetxea hautatu zuten, lokal egokiak eta eskuragarriak zituelako, baita inguru bikaina ere, bere zuhaizti itzelekin. Nik Anttonen aginduak ahalik ondoen bete besterik ez nuen egin, beti ere neure iritzia emanez erabil zitezkeen baliabideez, eta batez ere, ideia zentraletik ez urruntzeko gehigarriez. Arazorik handiena hain denbora laburrean hainbeste eduki kondensatzea izan zen.”

amurizalunpetan

Filma joko metafilmiko batekin hasten da. 1980an Amuriza txapeldun izendatzen duten momentua ikusten dugu, baina bat-batean, kamarak atzera egitean, ohartzen gara Amuriza bera dela irudi horiek pantaila batean ikusten ari dena. Orduan, txapeldunak imajina izoztu eta ikusleari berba eginez, egun hura gogoratzen du. Momentu ederra huraxe; baina aurretik pasa nituen larritasunak!”.

Amurizak, orduan, magnetofoi batean finaleko grabazioa entzuten du. Hiru bertso gai bati buruz eta hamarreko handian. Gaia: aita, dio gai-jartzaileak. Orain, lehen planoan bertsolaria pentsakor ageri den bitartean, off-ean, bere pentsamenduaren garapena konpartitzen dugu: Aita…. aitatasuna… aita izenik ederrena. …Ez! Ideia arrunta…… Jainkoa aita? Hori ere ez. Eta hire ahoan gutxiago….. Neure aita? Bai…. Baina ez.

amurizamagnetofoia

Planoz aldatzen da, Amuriza gorputz osoz ikusteko. Bat-batean bertsolariaren burutik atera balitz bezala, ikusleari mintzatzen zaio Amuriza berriro: Ideia hau baztertu egin nuen. Preso nengoela hil zitzaidan aita. Hura ikustera ekarri ninduten ondo eskoltaturik. Tristea izan zen hura. Gaiari hortik heldurik sentimentuen karga handiegia ikusten nion ondo eramateko.”

Beste behin, gai-jartzailea magnetofoitik: Hiru bertso hamarreko handian: gaia aita”. Eta Amurizaren hurrengo pentsamenduak: Eta heu aita izateko aldetik? Baina emaztegaia hor…”. Atzera Amurizaren baitatik aterata, Amurizak ikusleari azaltzen dio zergatik baztertu zuen ideia hori: Emaztegaia aurrean izan ez balitz, hortixe helduko nion segur asko. Baina beldur nintzen nahastea armateko.”

Ondoren, bertsoa hasi aurreko azken joan-etorri mentalak: Aitatasuna… haur batek aita deitzea… Arruntegia…. Hasi egin behar duk! Ai, hemen bizirik balego….He-men-bi-zi-rik-ba-le-go”. “Ona! Baina hiru bertso nola atera hortik? Ez zagok beste erremediorik. Bota lehena eta gero ikusi. Hemen bizirik balego…”

amurizaarbela

Finalean bertsoa bota zueneko zuzeneko grabazioa entzuten den bitartean, Amuriza arbel batean bertsoa osatzen ikusten dugu, denbora errealean. Azken puntua baino ez dauka idatzia; hori baita kantuan hasi delarik buruan zuen bakarra, eta horren aurretik, errimak ezarriz, ideiak aldatuz, tatxatuz… bertso bat osatzeko bertsolariak ze denbora gutxi duen sentitzen du ikusleak.

Ondorengo bi bertsoekin ere prozesu berdina ikusten dugu; bigarrenean Amuriza Belloch kanpoko zuhaiztian oinez pentsakor agertzen zaigu, eta hirugarrenean, ikasgela barruan berriz, Amurizak kontatzen du nola soluzionatu zuen niri jotako txalo guztiak / bidaltzen dizkizut zuriazken puntuaren aurretik pentsatua zuen isuri errima bat-batean ahaztu zitzaion momentua. Bertso osoan jarraitu zuen uri errima apur bat bortxatzen zuen arren, Euskal Herria nola dagoen / orain Donostin agerikantatzea ontzat eman zuen bere buruak instant horretan.

amurizakamarakbistan

Filma, hasierakoaren antzeko joko metafilmiko batekin bukatzen da. Berriz ere, film osoan nagusitu den barru-kanpo dialektikarekin jolasten segituz, Amurizak hala esaten dio ikusleari: Bertsolaritza ederra bada kanpotik, ederragoa da barrutik. Eta ederrena, biak batera.”

Bat-batean, kamara urrundu egiten da, eta filmeko ekipo teknikoa ikusten dugu grabatzen; soinu-teknikaria, kamaralaria…. Bertsolariak bertsoarekin egin duen bezala, zinemagileak pelikularen artifizioa erakusten digu. Orduan, Amurizak, haien guztien artetik pasatzen den bitartean zera kantatzen du: Amaitzeko puntu bat jarriko dizuet / ni banoa kalera eta segi zuek…”.

 

Bertsoa eta Zinema VII. Xalbador gaztain kormutxa. (Josu Martinez)

Francoren heriotzak aro berri bat ekarri zuen Hego Euskal Herrira, eta dena posible zela uste zen sasoi hartan, nolabaiteko pizkundea eman zen hainbat arlotan. Trantsizioko urte haietan, zinemagintzan, euskal zinema eraikitzeko eztabaidak mahai gainean jarri, eta fortuna hobe edo eskasagoarekin, diruarekin edo dirurik gabe, hainbat film burutzen hasi ziren han eta hemen. Bertsolaritzak ere izan zuen susperraldirik eta sarritan, eferbeszentzia politiko haren lehen lerroan kokatu ziren bertsolariak, beti bezala herriarengandik gertu. Bestalde, 1967tik txapelketarik gabe egon ondotik, 1980koa Xabier Amurizak irabazi izanak iraultza ekarri zuen bertsolaritza ulertzeko moduan.

Gauzak horrela, ez da harritzekoa, zinema eta bertsolaritzaren arteko harremanean aro berri bat hastea urte haietan. Oraindik geldoa izango zen garapena, baina gutxika gutxika, bertsoaren ikuspegi folkloriko edo esentzialetatik harago agertzen hasi ziren bertsolariak pantaila handian.

Horren adibide dira, amateur mailan egiten hasi ziren bertsolarien erreportaje biografikoak. Jadanik, bertsolaria ez zen gehiago euskal paisaiaren zati mudakaitz bat, belarraren edo zuhaitzaren pareko; bertsolariak ere pertsonak ziren, eta hala, erreferente kultural ziren heinean, horien bizitzak bazuen interesa ikusleentzat.

Xalbador 6

Sasoi hartako erreportaje biografikoetan interesgarriena, agian, 1981ean Juanmi Gutierrezek (Errenteria, 1945) zuzendutako “Xalbador, gaztain komutxa dugu; Urepeleko artzainaren bizitza eta heriotza gaitzat hartzen dituena. Sasoi hartan, Gutierrezek Herri Irratian egiten zuen lan, eta 1980an Urepelen Xalbadorri egin zitzaion omenaldiaren berri ematera joan ziren lankideek han bizi izan zutena kontatu ziotenean, erabat txundituta gelditu zen. Hortik aurrera, Gutierrez bere omenaldi egunean hil zen bertsolari haren bizitza inbestigatzen hasi zen eta urtebete geroago, “Xalbador, gaztain kormutxa” dokumentalak argia ikusi zuen.

Super-8 formatuan eta soinu oso eskasarekin, medio izugarri urrirekin burutua izan arren (bukaerako kredituak, esaterako, folio xuritan eskuz idatzita agertzen dira) oso lan txukuna eta duina da; bistan da egileak badakiela nola egiten den erreportaje bat. Larruquertek edo Caro Barojak bezala, Gutierrezek ere jende kultua erabiltzen du bertso-mundurako sarrera egiteko; oraingoan, Juan Mari Lekuona izanen da (apaiza, nola ez), sakristiatik aitzin-solas antzeko bat eginen duena, hitz batzuk esan eta bertso bat kantatuz. Gero ere, Joxe Mari Aranalde eta Emile Larreren interbentzio txiki batzuk ikusiko ditugu, baina film osoan pisu nagusia, Xalbadorren gertukoek eramaten dute: haren familiak eta lagun bertsolariek. Egileak honela azaldu du hautu hori: “Xalbador hila zen eta ez genuen haren irudi bakar bat ere; ez kantuan, ez artzain lanetan ez eta etxean; audio grabazio batzuk baino ez genituen, eta argazki zaharren bat. Horregatik, harengana eta haren mundu poetikora hurbiltzeko modurik egokiena gertukoei erreparatzea izango zela pentsatu nuen; eta lehen-lehenik emazte Leoniri, bertsolaria zen seme Mixeli, eta alaba Henrietteri.”

Xalbador 3

Familiaren eszenak benetan goxo eta intimoak dira. Denak sukaldean eserita, Leonik, batari eta besteari kafea zerbitzatzen dien bitartean, Xalbador nola ezagutu zuen kontatzen du. Mixel semea ondoan duela, ingenuitate handiarekin azaltzen du ezkondu eta berehala hasi zela Xalbador kanpora ateratzen bertsotan egiteko. “Baina ni ez nintzen sekula haserretu senarra etxetik joaten zelako, e?”. Mixel semeak, kafea edaten duen bitartean, hala eransten du: “Ttiki-ttikitatik ikusi dugu guk aita kanpora joaten bertsotara hainbat egunetarako”.

Juanmi Gutierrezentzat ere berezia izan zen Xalbadorren familiarekiko harremana: “Batez ere Leonik inpresionatu ninduen; oso pertsona inteligentea eta maitakorra iruditu zitzaidan. Oso eskuzabala izan zen, kanpotik zetorren ezezagun bati, niri, bere bizitzako oroitzapen pertsonalak kontatuz. Bestalde, nigan, euskaldun itxi eta deskonfiatuaren estereotipoa hautsi zuten. Egin genien bigarren bisitan, Mixelek irratiko Julian Beloki eta biok aitaren artzain bordaraino eraman gintuen, gure kamara, mikro eta gainerako tramankulu guztiekin, eta han haren bertso batzuk kantatzen hasi zen guretzako.”

Xalbador 1

Xalbadorri buruz berbetan hainbat bertsolari ageri dira filmean. Soinua hartzeko sistema inperfektuarengatik izatea baliteeken arren, aipagarria da, Uztapide, Lasarte eta Mattin, mahai soil batean eserita ageri direla hizketan, dekorazio handirik gabe. Atentzioa ematen du honek, izan ere, ordu arte bertsolariak beti agertu zaizkigu eszenaratze zaindu batean, dela natura erdian, dela supazter goxoan…. Oraingoan, balirudike bertsolarien hitzek berez badutela aski garrantzi planoa betetzeko.

lazkao

Xalbadorren heriotza Lazkao Txikik kontatzen du, garai bateko ipuin kontalarien senarekin, errelato luze, natural eta ederra eginez. Berezia da, orduan, Gutierrezek egiten duen irudi muntatzea. Xalbadorren heriotzaren momentura iristen garelarik, hainbat bertsolari negarrez ikusten ditugu, malkoei eutsi nahi eta ezinean, euren sentimentuak ezkutatu nahian bezala. Lehenik Azpillaga eta Lazkano; ondoren Uztapide, bera bakarrik, txapeldunaren bakardade handiaren sentsazioa emanez; Mattin ere ikusten dugu malkotan eta baita apaiz bat ere, azken hori, beste guziak baino nabarmenago.

Xalbador 5

Filmak nahiko zabaltasun ona izan zuen, zirkuito komertzialetatik kanpo erakutsi zela kontuan hartzen badugu. Hurrengo urteko Urepeleko omenaldian estreinatu zen, eta ondoren, hainbat kultur etxe eta elkartetan. “Orduan ez zen ez euskal telebistarik ez honelako filmetan interesa zuen festibalik”, adierazi du Gutierrezek. “Emanaldiak egiten zirenean, geuk eramaten genuen guztia; proiektorea, soinu-ekipoa…. Gonbidatzen gintuztenek lokala eta maindire zuria jartzen zuten, ez besterik.” Egin zituzten emanaldi guztietan mahainguru batek segitu zuen filmaren proiekzioa. “Jendeak oso ondo hartu zuen filma eta gogo handiz komentatzen zuen gero. Kontuan izan behar da artean euskarazko produktuak oso urriak zirela, eta horregatik ikusleek militantzia puntu batekin jasotzen zituzten. Azken finean, euskal kulturak, pertsegitua ez bazen, erabat minorizatua segitzen zuen”.

Bertsoa eta zinema VI. Larruquert eta euskal arima. (Josu Martinez)

Bertsoaren kontzepzio kasik mistiko hori zineman sakonen landu zuena Fernando Larruquert dugu (Irun, 1934). Haren begia, Pio Caro-rena bezala, kanpokoa izanik ere, sakontasunaren bila abiatzen da eta Oteizaren bidetik, bertsoaren esanahi sakona bilatzen du bere filmetan. 1979an mustutako Euskal Herri Musika film luzean, adibidez, Euskal Herriko jatorrizko musikaren inguruan egiten duen ibilbidean, leku garrantzitsua aitortzen dio bertsolaritzari. Maurizia pandero-jotzailea edo Koxme Lizaso agertu ondotik, Artze anaien txalapartarekin lotuta, eszena oso bat dedikatzen zaio bertsoari, Jon Lopategi eta Lazkao Txikiren bidez.

 musika 2

Eszenaratzea esanguratsua da. Supazterraren ondoan, mahaian jarrita ageri dira bertsolari biak, haien artean apaiz bat dagoela. Transmisioari konsagratutako etxeko lekurik goxoenean daude, beraz; beheko suareninguruan, amonak haurrei euskaraz ipuinak kontatzen dizkien txokoan. Lazkao Txikik erreferentzia egiten dio horri, bertso batean: “amonatxoa ipuin jario / ilobaren begi dirdira”.

 musika 3

Baina Pio Caro Barojaren lanetan bezala, hemen ere bertsoa ez da aski bere baitan. Larruquertek beharrezkoa du fenomenoa azalduko duen boz autorizatu eta kultu bat. Kasu honetan (beste askotan bezala), apaiza izango da hori. Horrek honela hasten du bere interbentzio luzea:

Gure literatura jatorra bertsolaria da, eta bertsolariak ez ditu behin ere bere kantuak idatzita ipini. Parra-parra hitzetik dariola kantatzen du beti. Gure literatura jatorra bertsolarien ezpainetan bizi da. Beste herrietako literatura liburuetan dago, ura ur putzuetan bezala. Gure literatura ez da putzua, iturria da” (…).

musika 5musika 4

Filmak ez zuen arrakasta handirik izan, baina hala ere, euskal esentzien bilaketak eta filmaren edertasun plastikoak, hainbat jende txunditu zuen. Oteiza honela mintzatu zen Larruquerten lanaz:

Es una magistral pieza cinematográfica (…) Como cine, la propia estructura narrativa se comporta como canción, imágenes, luz, movimiento, la cámara canta en euskera, no hay centros, no hay acentos, todos lo son y todo se descentra, todo como un río, cambia de velocidad y se inmoviliza y silencia, flotante la imagen, la luz movediza, nuestra luz cóncava, otoñal, receptiva, se enciende y se oscurece…”

Gisa guziz, Larruquerten lan garrantzitsuena (eta bide batez esateko, euskal zinemagintza gehien markatu duena), 1968an Nestor Basterretxearekin batera zuzendu zuen Ama Lur dugu. Basterretxea ere GAUR taldekoa zen, Oteiza eta Mendiburu bezala, eta film horren atzean, inoiz baino argiago agertzen da Orioko erraldoiaren itzala.

Asko idatzi da Ama Lur-i buruz eta ez naiz, beraz, esanda dagoen ezer errepikatzen hasiko, baina azpimarratu beharrekoa da bertsolaritzak filmean jokatzen duen paper garrantzitsua. Bai fondoan, bai forman.

baserritarrak

Hasteko, bada eszena oso bat bertsolaritzari dedikatua. Euskal Herri Musika-n bezala, dei-oihua txalapartarena da, eta horrek mugatzen du, nolabait, eszena; hasieran metaforikoki, laiarekin soroan lanean ari diren lau gizonekin eta, bukaeran, Artze anaiekin. Xalbador eta Abel Muniategiren bertsoak entzuten diren bitartean, han eta hemengo imajinak ikusten ditugu. Bertsolariak agertzen diren koadro kostunbrista batekin hasi eta gero lan-eszenak, aitona-amonak baserri batean eta jai giroko herri bazkariak. Artze anaien txalapartaren ostean, Oteizak idatzitako ondorengo testua entzuten da off-ean:

Poetas populares, bersolaris nuestros. El pastor Xalbador y Muniategi el universitario. Se han reunido desde los dos lados del Bidasoa llamados por la fuerza del amor fraterno y se han abrazado en las viejas playas incadas en la tierra. Nos dicen que son hijos de un mismo pueblo; ramas de un mismo arbol, y hablan una misma lengua. Nos recuerdan la antigüedad de nuestro ser vasco; las razones vitales que la mantienen y la obra siempre renovadora de la juventud. Txirrita, Udarregi, Pernando Amezketarra, Enbeita, Basarri, Uztapide y tantos otros…. Voces de la conciencia popular, crítica, sátira, los bersolaris improvisan sus ideas y las plantan en las plazas y frontones de nuestros pueblos; antiguas y nuevas voces; palabras proféticas; imagen viva del alma vasca; alma de un pueblo cuya historia podría redurcirse al lema que ostenta una vieja casa de Laburdi: “Ni tiranos ni esclavos”. La flor de lo intelectual en la rama, la rama de lo popular en el tronco, y el tronco y la raiz de la lengua y la tradicion en la tierra.”

Protagonistetako batek, Abel Muniategik, ondo gogoan dauka film haren grabaketa. Egiaz, dirudiena baino inprobisatuagoa izan zela azaldu du, sakontasun karga handirik gabe; agian, zuzendarietako bat ere ez zelako euskalduna. “Nestor eta Jose Luis Etxegarai produktorea ezagutzen nituen, eta ni baino bertsolari handiagoak baziren arren, filmaren gakoetako bat “kontrastea” izatea nahi zutelako deitu zidaten. Orduan, zuzenbide ikaslea nintzen Bilbon eta hala pentsatu zuten, artzaina eta unibertsitarioa elkarrekin ateratzea”. Muniategik, orotara sei bat urteko bertsolari bizitza izan zuen, eta ordurako Bizkaiko bi finaletan kantatu bazuen ere, egia da bazela bera baino bertsolari famatuagorik. Kontatu duenez, zuzendariek ere ez zuten oso argi zer zen bertsolariei eskatzen zietena. Irungo txalet batera eraman eta jardineko zuhaitz batetik mikroa eskegita, “Aqui mismo” esan, eta bertsotan hasteko eskatu zieten. Bi bertsolariak galdu xamarrik aurkitu ziren. “Ez zen ohikoa egoera eta, ez genekien ondo zer egin. Xalbador poltsikoan korbata zuela etorri zen Urepeletik, pelikulan dotore atera behar zuela eta. Orduan, ea zenbat bertso kantatu behar genituen galdetu genien”, kontatu du Muniategik. “Pues… pocos, pocos.”, erantzun zioten zinemagileek. Eta gaia? “Pues sobre lo que querais”. Eszena laiekin lanean ari ziren gizon batzuekin hasiko zela esan zion Basterretxeak Muniategiri, eta hala, laiei erreferentzia eginez hasten da Ama Lur-eko bertso saioa.

 Muniategi

Gaur egunetik begiratuta, Muniategi pozik dago proiektu hartan parte hartu izanaz, baina hala ere, pena dauka gauzak gehiago landu ez zirelako. “Tira, saioa ondo atera zen eta beraz, ez dago gaizki. Baina…. apur bat gehiago sakonduz gero, askoz hobeto egon zitekeen”.

Xalbador

Ama Lur-ek bertsoarekin daukan harreman berritzaileena ez dago, edonola ere, eszena horretan. “Euskal arnasa” bilatzen duen muntaketaren kontzepzioa da, dudarik gabe, Ama Lur berezi egiten duena, arnas horretan sinetsi edo ez sinetsi. Izan ere, filmak euskal erritmoa izan zezan, bertso baten egiturari jarraitzen saiatu ziren Larruquert eta Basterretxea. Juanmi Gutierrez ikertzaileak honela deskribatzen du esperimentua “Sombras en la caverna. El tempo vasco en el cine” liburuan:
“La técnica del “Atzekotz Aurrera” (De atrás hacia adelante) tan querida por los Bertsolariak está presente en la génesis del film. Fernando Larruquert narró a este cronista una charla que mantuvo con el pastor-bertsolari Fernando Aire, inolvidable “Xalbador”: “Cuando me han señalado un tema, dispongo de pocos segundos para improvisar. Primero se me ocurre el final y dentro de él la rima con la que finaliza la última palabra. Más tarde pienso cómo comenzaré. Muchas veces recojo alguna idea que el contrincante ha dejado en su intervención y la empleo como pie de apoyo. Comienzo a cantar, sin más. El medio no lo he pensado todavía, pero no me preocupa. Voy encadenando frases, casi sin saber cómo, y el bertso llega, inexorablemente, al final que tenía previsto”. “Ama Lur” está construida de esta manera. Desde la gestación misma del proyecto, Néstor Basterretxea y Fernando Larruquert tuvieron claro que el tema Gernika –sus fueros– el juramento de los reyes españoles, el árbol como símbolo de la independencia vasca, etc., tenía que ser el punto de llegada hacia el que había que dirigirse. Hacia esa singladura encaminaron las argumentaciones, guiños, sensaciones, juegos y símbolos que componen el film.

Ya en el prólogo, antes de los títulos de crédito, esboza los temas del final, de forma menos explícita, más tibia y ambigua. La parte central no es más que el desarrollo del tema presentado al comienzo: somos vascos, formamos parte de un pueblo singular, con costumbres y lengua bien definidas. Pero ¿qué es eso de “Pueblo singular”, que se ha anunciado como postulado?. El final retoma el punto de partida, enriquecido con la parte mediana, y saca la conclusión a la que se quería llegar. Conscientes, por inteligencia y sensibilidad, de nuestra condición de vascos, afirmamos la voluntad de exigir que se respete nuestro derecho a la singularidad.”

herribazkari

Baina egitura orokor horrez gain, Larruquertek eszena guzien muntaketa kopla zaharrak bezala eraikitzea erabaki zuen. Juanmi Gutierrezen hitzetan:

Otra técnica de literatura oral utilizada en la construcción de Ama Lur es la ya citada de utilización de la lógica poética en los encadenamientos o Transiciones, propia de las Kopla Zaharrak. Recordemos que el peculiar estilo de los encadenamientos en las Kopla Zaharrak, rechazaba una relación puramente racional o de orden transcendental, para centrarse en la relación, no de idea a idea, sino de imagen a imagen, de impresión sensible a impresión sensible. Es la lógica poética, aquella que funciona por relaciones sensibles, por conexiones y asideros perceptibles a la sola imaginación y a los sentidos. Es un “saltar de rama en rama”, al abrigo y amparo de relaciones no intelectuales sino sensibles.”

Hala, Ama Lur-en, leihoen egur horizontalen plano batetik, zuhaitzez betetako baso baten planora igaroko gara. Edo bizkarrean harri handia duen harrijasotzailearen planotik, frontoian hegan ari den pelota txikiaren planora.

Bertsoaren lengoaia- zineman aplikatzeko saiakera honek ez zuen jarraipen handirik izan. Hala ere, egin dira gerora ere antzeko esperimentu batzuk. Berriena, agian, 2007an Juanmi Gutierrezek berak mustutako  Angor dokumentala, non egileak, hamarreko txiki baten egitura segitzen duen narrazioaren bizkarrezur gisa.

Bertsoa eta Zinema V. Nortasuna etxola batean. (Josu Martinez)

1964an Jorge Oteizak argitaratutako Quosque tandem liburuak astindu handia ekarri zuen Euskal Herrira; bertan agertutako teoriek diziplina ezberdinetako sortzaileen artean berebiziko eragina izan zuten hainbat urtetan zehar. Hala, ordutik aurrera, bertsolaria Euskal Herriaren irudi folkloriko izatetik, bere arimaren ispilu izatera pasatu zen, zortziko txikia kasik historiaurreko mintzo izpiritual bilakatuz.

Nortasuna

1976an, Paristik iritsi berria zen Pedro de la Sotak (Buenos Aires, 1949) Remigio Mendiburu eskultoreari buruzko 40 minutuko filma osatu zuen: Nortasuna. Izenburuari bakarrik erreparatuta, asma genezake zein zen filmaren ildo nagusia. GAUR taldean Oteizarekin aritu zen Mendibururen lana, beti zurari lotua, euskal izaeraren banguardiako plasmazio moduan agertzen zaigu.

Zurak gobernatutako mendi paisaiak nagusi, Mendibururen eskulturak ingurune naturalean kokatuta ikusten ditugu, haren elementu bat gehiago bailiran. Dena historiaurretik datorren armonia batean dagoela dirudi; ura borborka dakarren ibaia, zuhaitzez betetako basoa, Mendibururen eskultura mendiaren erdian…. eta txandaka, Mikel Laboa eta hiru bertsolari kantuan zurez eta lastoz egindako etxola batean.

 Notasuna 1

Lazkano, Gorrotxategi eta Xalbador dira bertsolariak. Oso modu teatralean, bakoitza etxolaren alde banatan kokatzen dira, zutik: Lazkano atean, Gorrotxategi erdialdean eta Xalbador hondoan. Haien aurrean, lasto gainean eserita, hainbat gazte entzuten.

Paisaiaren edo Mendibururen lanen prolongazio bat bailiran, hitzetara itzultzen dute euskal arimaren mintzoa. Hala dio Lazkanok:

Lazkano:

Mendiak beti gauza handi bat

erakutsi digu guri

Baina aspaldian mutatzen doa

honek gezurra dirudi

Gizaldiz gizaldi gorde degu

geure izatean irudi

Lehen zugaitz eta pago zirenak

bihurtu dira pinudi.

Nortasuna 4

Geroago, Xalbadorrek jatorriaren garrantziari egiten dio erreferentzia:

 Nortasuna 3

Xalbador:

Zeruaren ta lurraren jabe

gaur jaunak beha gaitzala

Galtzetik zuhaitz gaixuaren

usaia eta itzala

Ikusten degu gizonak haren

aurka sendo dabiltzala

ez ote zagon askoz hobeki

jaunak egin zun bezala?

Bertsoa eta Zinema (IV). El pequeño ruiseñor bertsotan. (Josu Martinez)

Francok sano regionalismo deitzen zuen irudi folkloriko horri kasu eginez, espainiar zinemagileek ere grabatu gintuzten noizbait euskaldunok. Baina Pio Caro Barojaren begirada kanpokoa bazen, Rafael Gil bezalako zinemagile frankistena beste galaxia batekoa da. Euskal Herria cromagnon zintzo, fededun, tradizional eta kutsatugabeen gotorleku gisa agertzen da, adibidez, Sara Montiel protagonista duen La reina del Chantecler gogoangarrian. Bertan, Madrileko kupletista inmorala Oiartzunera oporretan joan eta pilotari tolesgabe batekin maiteminduko da. Filma topiko esajeratuz hain betea egonik, euskal ikuslea barrez lehertuko da zenbait momentutan.

LaReinaDelChanteclerGretaCHi7

Estilo bereko beste zinta bat da La nueva vida de Pedrito Andía (1965), Joselito haur kantariaren luzimendurako egina. Rafael Sanchez Mazas-en nobela batean oinarritutako zeluloidezko patata honetan, nerabezaroan sartzen ari den Pedrito Euskal Herrira itzultzen da oporretan eta bera baino nagusiago den Isabeltxu konkistatu nahi du.

11766828

Erromeria batean, Pedritok, aurreskulariz jantzita doalarik gurdi baten gainean, bertso batzuk kantatzen dizkio Isabeltxuri, atzetik orkestra oso batek lagunduta. Hona hemen lehen biak. (Transkripzioa, Joselitok ahoskatzen duenaren araberakoa egin dut; interpretazioak bazter utziz)

Cuando llegue el otoño te diré

lo que quiere mi tamboril

Sin que nadie me logre ver salta-

-ré las tapia de tu jardín.

Al pie del olmo rústico

voy a cortar una flor.

Al pie del olmo rústico

quiero entregarte mi amor.

***

Audabaria datorenean

neu jakingo de cer egin

Artaxurale rapalean

aporoa re tala gin.

Al pie del olmo rústico

dijo la moza al galan

Al pie del olmo rústico

lara, la, ra, ra, ra…

Bertso ahaztezin horien ostean, Pedrito Andiak Afrikako edozein triburen Euriaren Dantza lirudikeen aurreskua dantzatzen dio Isabeltxuri.

Bertsoa eta Zinema III. Pio Caro Barojaren begirada. (Josu Martinez)

Figura bitxia da Pio Caro Barojarena (Madril, 1928). Bera izan zen hainbat hamarkadatan zehar bertsolariak gehien filmatu zituen zinemagilea, eta hala ere, haren begirada beti suertatu zen kanpotik eta goitik so egiten duen intelektualarena, kasik Nanuk Eskimala filmatzen ari balitz bezala. Eta azalekoa, anaia Julio Caro Barojaren sakontasunetik urrun zegoena. Lirudike postal turistikoak egitearekin konformatzen zela.

Osaba Pio Baroja hiltzean, Pio Caro Baroja Mexikotik itzuli zen eta 1964tik aurrera zinemagintza etnografikoari lotu zitzaion, anaia Julioren babesarekin. El carnaval de Lanz bezalako film ederrak burutu ondotik, 1966an El País Vasco izeneko 20 minutuko filma estreinatu zuen. Bertan, lehen aldiz grabatu zituen bertsolariak, eta Euskal Herriaren irudi topiko bilakatu zituen.

Autorea bezain kontradiktorioa da filma. 1966 urtea den arren, Lesakako Erreka Dantzarekin hasten da El País Vasco, eta berehala, off ahotsak Orreagako bataila kontatzen digu, epikotasuna azpimarratuz. Alta, horren ondotik, bandera espainiarrak ateratzen dira zeinahi tokitan, bai Ondarroako portuko itsasontzietan nola Kontxako traineretan edo herri bateko balkoietan.

Manuel Lasarte eta Uztapide ere halaxe ikusten ditugu, piper-poto handi batek estalitako balkoian kantari. Alta, ikusi egingo ditugu bakarrik. Entzun ez. Izan ere, etnografoari ez zaizkio bertsoak interesatzen eta postal turistiko bat gehiago gisa erakusten ditu bertsolariak, traineren, alardeen, baserrien eta dantzen artean. Gizon horiek poetas populares direla dioen off ahotsaren azalpenarekin aski da.

 Pais Vasco 1

Hiru urte geroago, 1967an, Pio Carok berriro ekarriko ditu bertsolariak pantailara. Oraingoan, gainera, film monografiko batekin. TVE-rentzat errodatutako Fiesta. Poetas Populares Vascos izeneko 20 minutuko dokumentala.

Bertsolaritzari buruzko lehen filma da Fiesta delakoa. Haren balio historikoa kalkulaezina da, geroago ikusiko dugun bezala, 1967ko Euskal Herriko Finala hartzen baitu ardatz, Xalbadorri txistu jo ziotenekoa.

Forma aldetik El País Vascoren antzekoa da Fiesta: teknikoki txukun egindako erreportaje klasikoa, NODOaren estilokoa, ponpa handiz narratua baina batere pretentsio artistikorik gabea.

Filmaren lehen partean, 1967ko finaleko epaile batzuk agertzen dira. Formalitatez jantzita, gizon kultuak direla nabarmentzen da, eta bakoitzak bertsolarien lanetik zer baloratzen duen azaltzen du. Ondoren, liburuz betetako bulego batean, kazetari batek Basarri elkarrizketatzen du, bertsolaritzaren patriarka gisa aurkeztuz, kasik zibilizatutako salbaje ona balitz bezala.

basarri

Basarriren interbentzioak enmarkatzeko modukoak dira. Serio-demonio, Cervantesek baino gaztelania dotoreagoan erantzuten die kazetariaren galderei; hainbeste ze, bistakoa da aldez aurretik ikasi dituela, edo planoan ikusten ez den lekuren batean irakurtzen ari dela. Okerrena da antzezten ari dela nabaritzen dela.

Bi sekuentzia horiekin, badirudi Caro Barojarentzat bertsolaritzak ez daukala nahiko maila kulturalik, azkenean baserritarren xelebrekeria bat izaten segitzen duela eta horregatik, jende letratuen intermediazioaren beharra duela ikusleak, dela Basarri edo direla epaileak.

Hala ere, zinemagilearen sentsibilitate falta nabarmenena ondoren dator, 1967ko Euskal Herriko finaleko irudiak agertzean. Parte-hartzaile guztiak aurkeztu ondotik, buruz-burukora Uztapide eta Xalbador pasatzen diren momentua ikusten dugu. Orduan, jendea Xalbadorri txistuka hastean, lehen planoan Urepeleko artzaina agertzen zaigu, bere bertsorik ezagunena kantatzen: “Anai arrebak, ez otoi pentsa…”.

xalbador lehen planoa

Irudi zirraragarria da, Xalbadorren aurpegiak erakusten duen ezinegona, nola eusten dion haserreari, nola irensten duen listua…. Alta, Caro Barojak ez du ulertzen zer ari den ikusten; ez da ohartzen seguru aski bizitzan ez duela horrelako beste momentu historiko bat grabatzeko aukerarik izanen, eta beraz, txistuak gehiegi luzatzen direnean, planoz aldatzen du, Xalbadorren azken puntuari itxaron gabe. Hala, ikusleak betiko galdu du “Txistuak jo dituzute baina / maite zaituztet oraindik” zoragarri hura berriro bizitzeko aukera.

Hamabi urte beranduago, 1979an, atzera filmatu zituen bertsolariak Pio Barojaren ilobak, Donostiako Kutxak bere mendeurrena ospatzeko enkargatu zion Gipuzkoa film luzean. Proiektu handia izan zen, hiru urteko grabaketa lanak eskatu zituena eta teknika aldetik oso txukun burutua. Bertako hainbat eszenaren edertasun plastikoa ukaezina da. Alta, Pio Caro-ren kanpo begirada folklorikoa nagusitzen da beste behin ere. Harentzat, Gipuzkoa belardiak, harriak, pottokak, ikazkinak, artzainak, arraunlariak, Oteiza, aizkolariak, trikitia eta bertsolariak dira, ez besterik.

Bertsolarien interbentzioak kostunbristak dira erabat. Uztapide, adibidez, soroan lanean ari dela ikusten dugu, off-ean honela kantatzen duelarik, “Gure garaiko zaharrak joan ziran / baina gaztiak badatoz”. Basarri eta Gorrotxategi, berriz, sagardotegi batean agertuko zaizkigu kantuan, adineko bertsozale kuadrilla batez inguratuta.

gipuzkoa 3

Gisa guziz, seguru aski, film honetan kezkagarriena etnografoa omen den egileak erakusten duen zehaztasun eta zorroztasun falta da. Hala, adibidez, gaia Gipuzkoa izan arren, Xiberoko xirula, bortüko kantua edota Arratiako dultzaina entzuten dira gipuzkoar artzainen irudien gainean. Bestalde, ordurako desagertuak ziren hainbat ohitura, filmerako antzeztu zituzten, oraindik bizirik baleude bezala.

Bertsoa eta Zinema II. Gotzon Elortza aitzindari. (Josu Martinez)

1936ko gerraren ondotik jausi zen berunezko isiltasunak hainbat urte iraun zuen. Euskal usaina zuen zernahi pertsegitua zelarik, ez da harritzekoa bertsolariak agertzen diren Historiako lehen filma Parisen mustu izana. Gotzon Elortzaren Aberria film-laburraz ari naiz. Hirurogeigarren hamarkadaren hasieran Elortzak artesanalki osatu zituen lau dokumentaletako bat. Mende erdi iraun duen ahanzturaren ostean, Historiako lehen euskarazko film horiek aurten Donostiako Zinemaldian ikusgai izan dira.

Elortzak (Bilbo, 1924) kontatu duenez, Parisen bizi zela Le Monde egunkarian hizkuntza minorizatuei buruzko artikuluak agertu ohi ziren azken orrialdeetan, eta euskara egoera hartan zela-eta, interes handiz irensten zituen berak. Behin zera irakurri zuen; Ikus-entzunen munduan sartzen ez den zeinahi hizkuntza minorizatu, hizkuntza hila izango da epe motxean. Inpresionatuta gelditu eta argazkingintza nozio batzuk bazeuzkanez, beste inork egin ezean, euskal zinema berak egingo zuela deliberatu zuen.

Urtero, bakantzetan, 16 milimetroko kamera hartu eta Hego Euskal Herrira bisitak egiten hasi ziren emaztea eta biak, erdi ezkutuan. Lau eguneko bidaiak egiten zituzten: Bat Paristik etortzen pasatzen zuten, bi filmatzen, eta azkenekoa Parisera itzultzeko baliatzen zuten. Behin beren etxera zirenean, etxeko sukaldean egiten zituzten muntatzeak, off-eko ahotsa, disko-jogailu batekin musika sartzen zioten……

enbeitakantuan

Helburu nagusia harkk action psichologique deitzen duena zen. Euskaldun talde bat zine areto batean sartu, eta hango iluntasunetik bat-batean hasten den filma euskaraz izatea. Elortzak dioenez, ikusleek inpresio handia sentitzen zuten, shock bat, eta batzuk ezin sinetsirik gelditzen ziren zinema gaztelaniaz ez, beste hizkuntza batean mintzatzen sentitzean.

Aberria izeneko dokumentala da osatu zituen lauetan abertzaleena. Erria gisa estrenatu behar izan zen Hegoaldean, bistako arrazoiengatik, eta erdi ezkutuan. Bertan, Euskal Herria garbiki definitzen da aberri gisa, eta berorren errepresentaziorik garrantzitsuena baserria da. Arbolatik fruitua hartzen duen haurra, mendia, euskarari atxikitzen zaizkion aiton-amonak…. ondorengo hamarkadetako filmetan ere euskaltasuna islatzeko behin eta berriz erabiliko diren elementuak agertzen ditu Elortzak.

enbeitia haurra

Baina zehatzago, Elortzak hiru ezaugarri aukeratzen ditu aberria zer den esplikatzeko. Hala dio, dokumentalaren hasieran, off ahotsaren bitartez:

Aberria zer dan inok ezin deike esan, ze bakotxak daroa bere aberria bihotz barrenian. Niretzako aberria hasten da aittite ta amamaren ondoan, neure lehenengo hitzekin, geure hizkuntzan. Euskaraz. Txistuaren hotsa mendibarretan, aurreskulariaren oinkadak geure zelaietan eta bertsolariaren goi argia baserriko zuhaitzartetan.”

Euskara, Dantza eta Bertsoa izango dira, beraz, Euskal Herriaren errepresentazioa film honetan. Eta hala, hiru kapitulu bailiran, banan-banan ikusten ditugu, baserri-irudi ederrekin nahastuta. Victor Olaeta dantzari ezagunak mendian dantzatutako aurreskuaren ostean heltzen da bertsoaren txanda.

Lehenik Balendin Enbeita ikusten dugu lanean, idi batekin baserritik ateratzen. Alboan darama, laguntzaile, bere semea. Jon Enbeita da, oraindik praka motxetan. Ondoren Jon Lopategi gaztetxoa ikusiko dugu, hau ere lanean, belar biltzen, eta momentu batetik aurrera, bi bertsolariak batuko dira, idi-gurdiari tiraka, Enbeita haurra atzetik dutela. Kamararen aurrean jarrita, bakoitzak bertso bina botako ditu. Lehen biak hauexek:

Lopategi

Nire begiak ernari dagoz

hara ta hona begira,

oraintxe doaz ibarretara

oraintxe barriz mendira.

Haize gozua egun hontako

eguzkiaren dizdira

zeruan dagozan grazi guztiak

jatorkuz Euskal Herrira.

lopategi kantuan

Enbeita

Euskal Herriak beragaz ditu

hamaikatxo mendi edar

Gorbeia, Aizkorri eta Ernio

Urbasa eta Aralar

Aurreko zaharrak honeek zainduten

ibili ziran su ta gar,

guk bere bardin maite badoguz

zaintzen egin daigun indar.

Ageri denez, filmean nagusi den Euskal Herriarekiko ideiari segitzen diote bertsolariek; mendiak aipatzen dituzte, natura… Eta bitartean, kamarak baserri eta haranetako irudiak erakusten dizkigu. Hurrengo bertsoan, berriz, Lopategik horrela bukatuko du;Euskara bada euskaldunentzat /jaunak amatzat emona / euskotar ona ez da izango / euskaraz ez dakiana.”

Filma, baserrira itzultzen diren aiton-amonekin amaitzen da. Esan dugu lehen, euskara maiz errepresentatu izan dela ama edo amama bezala. Baserria berriz, (Etxea) Euskal Herriaren metafora ezagunenetakoa dugu. Elortzaren filmaren azken puntua, beraz, Euskal Herrian euskaraz bezala uler liteke?

Zinema eta Bertsoa I. Sarrera. (Josu Martinez)

Bertsolaritza eta zinema. Zinema eta bertsolaritza. Horra hor, lehen begiratuan ezkontzen zail zaizkigun hitz bi. Historian zehar, zinemak oso gutxitan erreparatu baitio bertsolaritzari. Bertsolariak gutxitan agertu baitira pantaila handian. Arraroa lirudike horrek, biak arte popularrak izanik: hala bertsoa nola zinema, herri xeheari zuzenduak izan dira beti eta elite kultuek, maiz, inmoralkeria, denbora-pasa edo arlotekeria gisa gutxietsi dituzte.

Baina izaera herrikoi horretaz aparte, gutxi dute ikustekorik beren artean. Adibidez, hilabeteak behar izaten dira film bat egiteko; bertso bat osatzeko, berriz, segundoak. Film bat ekoizteko hainbat lagun dira beharrezko, atzean industria oso bat dutela; bertso bat kantatzeko aski da eskuak poltsikoetan dituen pertsona bakarrarekin. Arte guztietan garestiena da zinema; bertsoa baino gauza merkeagorik ez dago.

gipuzkoa 1

“Gipuzkoa” filma, Pio Caro Baroja 1979.

Hala ere, ez dut uste bien arteko harremanik eza ezberdintasun horietan bilatu behar denik. Cow Boy-ek ere, a priori, gutxi dute ikustekorik zeluloidearekin, eta milioika film egin dira haien inguruan. Bertsoa zineman azaldu ez izanaren arrazoi nagusia sinpleagoa da: Euskal Herria bera ere ez bada zinema-aretoetan sekula existitu… nola agertuko ziren, bada, bertsolariak? Euskal Herria pantailetatik kanpo egon da zinemaren lehen ehun urteotan. Euskaldunok ez dugu sekula Euskal Zinemarik izan; beraz, salbuespen urri batzuk kenduta, besteen begiradaren mende egon gara beti (eta dena esaten hasita, ez digute gehiegitan begiratu). Hala, historian zehar bertsolariak agertu diren film urrietan, zinemagileak gutxitan ulertu du zer ari zen grabatzen. Bitxikeria-ri, Urrezko ondarea-ri, edo Biografia liluragarria-ri erreparatu dio; baina ia inoiz ez bertsoari berari.

Edozelan ere, Historiak perla bakan batzuk utzi dizkigu. Azter ditzagun, bada; zinemak berezkoa duen memoria gordailu-izaeraren baitan, hainbat kontu interesgarri aurkituko baitugu.

Bihartik aurrera egingo dugu hori. Egunero perla bat.

JOSU MARTINEZ

* OHARRA: Testu hau, jatorrian, BERTSOLARI aldizkarian publikatu zen, 2011ko udazkenean.