Bertsoa eta Zinema (eta X). Azken urteak. (Josu Martinez)

Trantsizioko lehen urte emankorretan piztutako itxaropen asko, beste hainbat arlotan bezala, laster zapuztu ziren euskal zinemagintzan, eta urte gutxiren buruan lehorte handia iritsi zen. Hala, kontua ez da bakarrik bertsolaririk ez zela gehiago agertu pantaila handian, baizik eta Ezeizak 1989an Ke arteko egunak aurkeztu zuenetik, euskara bera apenas entzun genuela 2005ean Asier Altuna eta Telmo Esnalen Aupa Etxebeste estreinatu zen arte.

Euskal Zinemaren krisiaren arrazoiak bilatzea beste baterako utziko dut. Alta, bertsolarien zeluloidetiko desagerpenean, dudarik gabe, zerikusi handia izan zuen ETBren sorrerak eta bereziki, 1990an Hitzetik Hortzera saioaren agerpenak. Bertsolaritzaren boom-aren garaia zen eta testuinguru hartan, pantaila handian sekula ukan ez zuen espazioa, pantaila txikian aurkitu zuen bertsoak. Joxerra Garziaren programak lortu zuen, azkenean, bertsoari ikus-entzunezko medioetan lekua egitea, kritika eta publikoaren arrakastak ematen duen zilegitasunaz. Aldi berean, Hitzetik hortzerak bertsolariak kamaren presentziara ohitzea lortu zuen, ordura arte, asko uzkur baitziren.

Telebistaren eta bertsoaren arteko maitasun istorio honek beste atal garrantzitsu bat ere izan zuen 90. hamarkadan: lehen aipatutako film aitzindariaren haritik, Juanba Berasategik 1995etik aurrera zuzendutako marrazki bizidunen hiru serie arrakastatsuak: Fernando Amezketarra (1994-95), Lazkao Txiki (1998-99) eta Txirrita (1999-2000).

Image

Hiru bertsolari handion bizitza eta pasadizoak klabe umoretsuan kontatzen zituzten marrazki bizidunek, haien bihotz oneko bizizale profilari zukua atereaz. Oraingoan ere, luxuzko kolaborazioak izan zituen Berasategik, esaterako, Fernando Amezketarra serieko pertsonaien ahotsak bertsolariek jarri zituzten (Sebastian Lizaso Fernando izan zen, Peñagarikano alguazila, Egaña epailea eta Azpillaga apaiza). Txirrita-ren kredituetako kantua, berriz, Xabier Letek eta Antton Valverdek kantatu zuten. Bestalde, gidoi guztiez, Koldo Izagirre arduratu zen beste behin ere.

Image

Zeluloidezko begiradak” (Elkar, 2010) libururako Mikel Garcia kazetariak egindako elkarrizketan, Berasategik kariñoz oroitzen ditu telesail haiek, nahiz eta pena agertu teknika aldetik “kaxkarrak” zirelako. Proiektuak aurrekontu handiagoa behar zuen, bideratutako diruarekin gehiago ezin zen egin, baina aldi berean pentsatzen nuen Euskal Herriak behar zuela Lazkao Txiki bat. ETBra joan nintzen, kapitulu pilotuarekin, eta orduan Amatiño zegoen, eta esan zidan: “Ondo dago, baina kendu, kendu”. “Kendu? Kendu ez! Telesailak familiak biltzen zituen, aitona-amonak eta bilobak, eta erantzukizuna daukazu produktu duina eskaintzeko. Horregatik pentsatzen dut, diru pixka bat gehixeago! Nire publikoak merezi duelako irudi zainduagoa, eta gero bizitza osorako, betiko geratuko delako. Aipatutako liburuan agertzen denez, Lazkao Txiki telesaioak futbolak baino audientzia hobeak ematen omen zizkion telebista autonomikoari, baina bat-batean, kostu txikia eta arrakasta handia zuen produktua bazter uztea erabaki zuten agintariek. Nik uste arrakastari beldur izan ziola ETBk, dio liburuan Berasategik.

Dena zapuztu zenean, Bilintxi buruzko telesail bat egitea zen haren hurrengo proiektua.

Loraldiaren fruituen zain

2005ean Aupa Etxebeste estreinatu zenetik, euskal zinemak loraldia bizi duela diote zenbaitek. Agian gehiegi esatea da hori, baina gauzak bere neurrian hartuta, egia da dokumentalez gain, azken urteotan ia urtero aurkeztu direla fikziozko euskarazko film bat edo bi, eta horrek, gure historia petralari erreparatuta, inoizko uzta sasoirik onenean kokatzen gaitu.

Uztaldi honetan, aurtengo Donostiako Zinemaldian Altunak Bertsolari dokumentala aurkeztu duen arte, ez da gaiari zuzenean heldu dion lanik egon, baina hala ere, gaur egun ikusleak bertsoa zinemagintzan inoizko naturalen ikusten duelakoan nago, eta aldi berean, zinemagileak inoizko naturalen erabiltzen duela baliabide zinematografiko legez. Hala, azkenaldiko dokumental askok errekurtso narratibo gisa erabili dute bertsoa; La Pelota Vascan (Julio Medem, 2001), adibidez, Xabier Euzkitzeren interbentzioetako bat, zortziko txikian emana da. Txikiri eta Otaegiri buruzko Haizea eta Sustraiak (2008) filmean berriz, Jon Maiaren bertsoek osatzen dute narrazioaren hitzaurrea eta epilogoa. Fikzioan ere, Kutsidazu bidea Ixabel (Mireia Gabilondo eta Fernando Bernues, 2007) komedian, gag arrakastatsua izan zen, Ixabel inpresionatzeko, Juan Martin euskaldun berria zutitu eta pilotaria herri osoaren aurrean bertsoz desafiatzen duen eszena: Ikusleek egoera gertuko sentitu zuten seinale.

Telebistaren bidez bertsoak pantailan zegokion lekua irabazi zuenetik, bertsoa eta zinemaren arteko harremana normaldu egin da eta ziur naiz aurrerantzean euskal imaginarioan eta euskal komunitatean hain indartsua den arteak, euskal zineman gero eta presentzia handiagoa izango duela.

Hurrengo alea, agian, Mireia Gabilondo eta Patxo Telleriak buruan daukaten fikziozko proiektua. 1967ko finaleko txistuen unean denbora izoztuz, flash back-en bidez Xalbadorren bizitza kontatzea. Ikusiko dugu.

 

Bertsoa eta Zinema IX. Fikziozko lehen bertsolaria. (Josu Martinez)

Ikuska saila garatzen zen bitartean, bertan parte hartu zuten hainbat zinegilek beren proiektu propioak aurrera eramaten segitzen zuten. Antton Ezeiza eta Koldo Izagirrerekin batera dokumental sailaren talde finkoko kide zen Juanba Berasategi, adibidez, (Pasai Donibane, 1951) gerora hain emankorra suertatu den bere karrerako lehen pausoak ematen hasia zen animazioaren arloan ordurako. Hala, 1981ean, historian lehen aldiz bertsolari bat fikzio bateko protagonista bihurtzen zuen film laburra mustu zuen: Fernando Amezketarra.

Fernando 1

35 minimetrotan grabatua, film apala izan arren, hamar minutuko istoriotxo honek luxuzko lan taldea izan zuen; Gidoia Koldo Izagirre eta Ramon Etxezarretak sinatzen dute eta soinu banda, gaur egun hainbeste sari bildu dituen Alberto Iglesiasek.

fernando 5

Fernando eta Amezketako erretorearen txerriaren pasadizoa da trama nagusia, eta marrazki umil baina zinez ederrekin, filmak nabari du nolabaiteko barne begirada bat; oraingoan, ez da dudarik, filmaren egileak bertsolarien mundu berekoak dira. Ondo ulertzen dute Fernandoren umorea.

Bertsoa eta Zinema V. Nortasuna etxola batean. (Josu Martinez)

1964an Jorge Oteizak argitaratutako Quosque tandem liburuak astindu handia ekarri zuen Euskal Herrira; bertan agertutako teoriek diziplina ezberdinetako sortzaileen artean berebiziko eragina izan zuten hainbat urtetan zehar. Hala, ordutik aurrera, bertsolaria Euskal Herriaren irudi folkloriko izatetik, bere arimaren ispilu izatera pasatu zen, zortziko txikia kasik historiaurreko mintzo izpiritual bilakatuz.

Nortasuna

1976an, Paristik iritsi berria zen Pedro de la Sotak (Buenos Aires, 1949) Remigio Mendiburu eskultoreari buruzko 40 minutuko filma osatu zuen: Nortasuna. Izenburuari bakarrik erreparatuta, asma genezake zein zen filmaren ildo nagusia. GAUR taldean Oteizarekin aritu zen Mendibururen lana, beti zurari lotua, euskal izaeraren banguardiako plasmazio moduan agertzen zaigu.

Zurak gobernatutako mendi paisaiak nagusi, Mendibururen eskulturak ingurune naturalean kokatuta ikusten ditugu, haren elementu bat gehiago bailiran. Dena historiaurretik datorren armonia batean dagoela dirudi; ura borborka dakarren ibaia, zuhaitzez betetako basoa, Mendibururen eskultura mendiaren erdian…. eta txandaka, Mikel Laboa eta hiru bertsolari kantuan zurez eta lastoz egindako etxola batean.

 Notasuna 1

Lazkano, Gorrotxategi eta Xalbador dira bertsolariak. Oso modu teatralean, bakoitza etxolaren alde banatan kokatzen dira, zutik: Lazkano atean, Gorrotxategi erdialdean eta Xalbador hondoan. Haien aurrean, lasto gainean eserita, hainbat gazte entzuten.

Paisaiaren edo Mendibururen lanen prolongazio bat bailiran, hitzetara itzultzen dute euskal arimaren mintzoa. Hala dio Lazkanok:

Lazkano:

Mendiak beti gauza handi bat

erakutsi digu guri

Baina aspaldian mutatzen doa

honek gezurra dirudi

Gizaldiz gizaldi gorde degu

geure izatean irudi

Lehen zugaitz eta pago zirenak

bihurtu dira pinudi.

Nortasuna 4

Geroago, Xalbadorrek jatorriaren garrantziari egiten dio erreferentzia:

 Nortasuna 3

Xalbador:

Zeruaren ta lurraren jabe

gaur jaunak beha gaitzala

Galtzetik zuhaitz gaixuaren

usaia eta itzala

Ikusten degu gizonak haren

aurka sendo dabiltzala

ez ote zagon askoz hobeki

jaunak egin zun bezala?

Bertsoa eta Zinema II. Gotzon Elortza aitzindari. (Josu Martinez)

1936ko gerraren ondotik jausi zen berunezko isiltasunak hainbat urte iraun zuen. Euskal usaina zuen zernahi pertsegitua zelarik, ez da harritzekoa bertsolariak agertzen diren Historiako lehen filma Parisen mustu izana. Gotzon Elortzaren Aberria film-laburraz ari naiz. Hirurogeigarren hamarkadaren hasieran Elortzak artesanalki osatu zituen lau dokumentaletako bat. Mende erdi iraun duen ahanzturaren ostean, Historiako lehen euskarazko film horiek aurten Donostiako Zinemaldian ikusgai izan dira.

Elortzak (Bilbo, 1924) kontatu duenez, Parisen bizi zela Le Monde egunkarian hizkuntza minorizatuei buruzko artikuluak agertu ohi ziren azken orrialdeetan, eta euskara egoera hartan zela-eta, interes handiz irensten zituen berak. Behin zera irakurri zuen; Ikus-entzunen munduan sartzen ez den zeinahi hizkuntza minorizatu, hizkuntza hila izango da epe motxean. Inpresionatuta gelditu eta argazkingintza nozio batzuk bazeuzkanez, beste inork egin ezean, euskal zinema berak egingo zuela deliberatu zuen.

Urtero, bakantzetan, 16 milimetroko kamera hartu eta Hego Euskal Herrira bisitak egiten hasi ziren emaztea eta biak, erdi ezkutuan. Lau eguneko bidaiak egiten zituzten: Bat Paristik etortzen pasatzen zuten, bi filmatzen, eta azkenekoa Parisera itzultzeko baliatzen zuten. Behin beren etxera zirenean, etxeko sukaldean egiten zituzten muntatzeak, off-eko ahotsa, disko-jogailu batekin musika sartzen zioten……

enbeitakantuan

Helburu nagusia harkk action psichologique deitzen duena zen. Euskaldun talde bat zine areto batean sartu, eta hango iluntasunetik bat-batean hasten den filma euskaraz izatea. Elortzak dioenez, ikusleek inpresio handia sentitzen zuten, shock bat, eta batzuk ezin sinetsirik gelditzen ziren zinema gaztelaniaz ez, beste hizkuntza batean mintzatzen sentitzean.

Aberria izeneko dokumentala da osatu zituen lauetan abertzaleena. Erria gisa estrenatu behar izan zen Hegoaldean, bistako arrazoiengatik, eta erdi ezkutuan. Bertan, Euskal Herria garbiki definitzen da aberri gisa, eta berorren errepresentaziorik garrantzitsuena baserria da. Arbolatik fruitua hartzen duen haurra, mendia, euskarari atxikitzen zaizkion aiton-amonak…. ondorengo hamarkadetako filmetan ere euskaltasuna islatzeko behin eta berriz erabiliko diren elementuak agertzen ditu Elortzak.

enbeitia haurra

Baina zehatzago, Elortzak hiru ezaugarri aukeratzen ditu aberria zer den esplikatzeko. Hala dio, dokumentalaren hasieran, off ahotsaren bitartez:

Aberria zer dan inok ezin deike esan, ze bakotxak daroa bere aberria bihotz barrenian. Niretzako aberria hasten da aittite ta amamaren ondoan, neure lehenengo hitzekin, geure hizkuntzan. Euskaraz. Txistuaren hotsa mendibarretan, aurreskulariaren oinkadak geure zelaietan eta bertsolariaren goi argia baserriko zuhaitzartetan.”

Euskara, Dantza eta Bertsoa izango dira, beraz, Euskal Herriaren errepresentazioa film honetan. Eta hala, hiru kapitulu bailiran, banan-banan ikusten ditugu, baserri-irudi ederrekin nahastuta. Victor Olaeta dantzari ezagunak mendian dantzatutako aurreskuaren ostean heltzen da bertsoaren txanda.

Lehenik Balendin Enbeita ikusten dugu lanean, idi batekin baserritik ateratzen. Alboan darama, laguntzaile, bere semea. Jon Enbeita da, oraindik praka motxetan. Ondoren Jon Lopategi gaztetxoa ikusiko dugu, hau ere lanean, belar biltzen, eta momentu batetik aurrera, bi bertsolariak batuko dira, idi-gurdiari tiraka, Enbeita haurra atzetik dutela. Kamararen aurrean jarrita, bakoitzak bertso bina botako ditu. Lehen biak hauexek:

Lopategi

Nire begiak ernari dagoz

hara ta hona begira,

oraintxe doaz ibarretara

oraintxe barriz mendira.

Haize gozua egun hontako

eguzkiaren dizdira

zeruan dagozan grazi guztiak

jatorkuz Euskal Herrira.

lopategi kantuan

Enbeita

Euskal Herriak beragaz ditu

hamaikatxo mendi edar

Gorbeia, Aizkorri eta Ernio

Urbasa eta Aralar

Aurreko zaharrak honeek zainduten

ibili ziran su ta gar,

guk bere bardin maite badoguz

zaintzen egin daigun indar.

Ageri denez, filmean nagusi den Euskal Herriarekiko ideiari segitzen diote bertsolariek; mendiak aipatzen dituzte, natura… Eta bitartean, kamarak baserri eta haranetako irudiak erakusten dizkigu. Hurrengo bertsoan, berriz, Lopategik horrela bukatuko du;Euskara bada euskaldunentzat /jaunak amatzat emona / euskotar ona ez da izango / euskaraz ez dakiana.”

Filma, baserrira itzultzen diren aiton-amonekin amaitzen da. Esan dugu lehen, euskara maiz errepresentatu izan dela ama edo amama bezala. Baserria berriz, (Etxea) Euskal Herriaren metafora ezagunenetakoa dugu. Elortzaren filmaren azken puntua, beraz, Euskal Herrian euskaraz bezala uler liteke?

Euskal zinea: teoriatik praktikara… azkenean ere

Eztabaida pasa den mendeko 60ko hamarkadan piztu zen, eta trantsizioarekin batera areagotu. Nola bultzatu euskal zinemagintza? Zer behar zuen film batek euskal etiketa eskuratzeko? Nola erabili zinea euskal nazioa eraikitzeko?

Iritzi korronte batek oso argi zuen: «Euskal zinema euskaraz da… edo ez da» aldarrikatzen zuen adibidez Antton Ezeiza zenak behin eta berriz.

Baina eztabaida goiztiar horrek nekez gainditzen zuen esparru teorikoa: jardunaldi, zine-klub, aldizkari eta zinemaldietan ematen zen energia handiz, baina ez zuen pantailetara salto ematen, salbuespenak salbuespen.

ikuska-17

Salbuespen horien artean goiztiarrena Gotzon Elorza dugu, zinemagile paristartua, 50eko hamarkadaren amaieratik euskarazko dokumental laburrak egiteari ekin ziona. Edo Antton Ezeiza bera, berak sustatuko Ikuska sailarekin –Euskal Herriko errealitatea erakusteko dokumental laburren saila– euskarazko zinemagintzaren oinarriak ezarri nahi izan zituena, Javier Agirresarobe, Montxo Armendariz, Pedro Olea edo Imanol Uribe zinemagileen eskola ere bihurtu zena. Bi aitzindari hauen helburua argia zen: euskara zineman sarraraztea, euskal zinema nazional baten oinarriak ezarriz.

Errealitateak, ordea, bere baldintzak inposatu zituen, eta Euskal Herrian zine komertzial eta arrakastatsua egiten hasi zen heinean –La fuga de Segovia, La muerte de Mikel, Tasio… – euskara baztertuta geratuz joan zen gazteleraren mesedetan.

muertemikel

Euskara iraupen ertaineko filmetarako geratzen zen, zine-areto komertzialetara ailegatu gabe: ETBk egindako hiru literatur-adaptazioak –Hamaseigarrenean Aidanez, Zergatik, panpox eta Ehun Metro– eta J.L. Bakedanoren Oraingoz Izen Gabe, esate baterako.

Euskararen aldeko bestelako saiakerak ere egongo dira 80 eta 90eko hamarkaden artean, amateurismo eta publikoaren harrera hotzaren artean borrokatuko direnak: Erreporteroak (Iñaki Aizpuru, 1983), Kareletik (Anjel Lertxundi, 1987), Offeko maitasunak (Koldo Izagirre, 1992)… Eta baita ahalegin esanguratsuagoak ere: Ke arteko egunak (Antton Ezeiza, 1990) eta Urte ilunak (Arantxa Lazkano, 1993) kasu, zoritxarrez salbuespen moduan bizi direnak Euskal Herrian egindako zinematografiaren historian.

urte_ilunak

Eta hain zuzen ere urte ilunak etorri ziren Lazkanoren pelikularen ostean euskarazko zinemagintzara. Ilunak, edo hutsak. 2005. urtera arte ez baitzen euskara itzuli pantaila handira.

Baina itzuli denean, indarrarekin egin du. Alde batetik, euskal zinea zer den eztabaida amaiezinetik libre –euskal zinea da literalki, euskaraz egiten baita– eta baita trantsizio garaiko derrigorrezko karga ideologikoaz harago ere.

Urte-berri-on-Amona

2002an UEUko ikastaro batean aurkeztutako Urrats bat euskal zinemaren alde aldakarrikapenaren bitartez Eneko Olasagasti, Asier Altuna eta Koldo Almandoz zinemagileek euskarazko zinea sustatzeko laguntza eskatzen zioten administrazioari. Eneko Olasagastik horrela azaltzen zuen beharrizan hau Euskaldunon Egunkarian, uda horretan bertan:

Nola hitz egin  ez denaz (…), gure historia  eta ikuspuntuak irudiz eta euskaraz kontatzeari uko egiten badiogu, etorkizun iluna izatera kondenatuta gaude, erabat beltza ez esateagatik.

Hamar urte beranduago, gure historia eta ikuspuntuak irudiz eta euskaraz kontatzeko ahaleginak bere fruituak eman ditu. Euskal zinemak adierazle hutsa izateari utzi dio. Praktika egon badago, hor daude emaitzak, zine-aretoetan, DVDtan eta interneten aurkitu ditzakegu euskal pelikulak. Zilegi da beraz euskal zinemaren inguruan teorizatzea, eztabaidatzea eta blogeatzea. Eta eztabaidak ez dezala, iraganean bezala, praktika oztopatu.

Erreferentziak:

de Pablo, Santiago (2012). The Basque Nation On-Screen: Cinema, Nationalism, and Political Violence. Reno: CBS University of Nevada.

Rodríguez, Fito (2004) “Euskal Zinema: ikusezina izatetik ikusgarria izaterako bidean”. Jakin, iraila-urria 2004. 144 zenbakia, 11-40.

Roldán Larreta, Carlos (1996). “Euskara y cine: una relación conflictiva”. Fontes Linguae Vasconum, nº 71, 163-176.

 

Itzali argiak, hastera goaz

Ongi etorri, zinemazale, kulturzale edo kuxkuxero hori.

Euskal zinemagintza berriari eskainitako bloga duzu honako hau.

Zeri esaten diogu “euskal zinemagintza berria”?

Urte luzeetan euskal zinea definitzerako orduan sortutako eztabaidetatik harago kokatzen gara, gure interesgunea euskarazko pelikulak baitira, hau da, euskal pelikulak zentzu literalean.

Eta berria esaten diogu 2005etik hona egindako zinemagintzan jarriko dugulako gure arreta.

Zergatik 2005? Bada, urte horretan, hamabi urteko lehorte esanguratsuaren ostean,  lehenengoz estreinatuko delako euskarazko film luze bat areto komertzialetan:  Aupa, Etxebeste! (A. Altuna, T. Esnal).

Eta ez hori bakarrik. Ordutik, euskarazko zinemagintzak susperraldi apal baina esanguratsua bizi izan du, urtero bataz besteko euskarazko film bi estreinatu direlarik. Horrelako erregulartasuna inoiz ikusi gabekoa zen euskarazko zinemagintzan.

Aupa Etxebeste Poster

Loraldi? Susperraldi? Ilusio faltsua? Atzera bueltarik ez duen joera? Horixe ikertzera goaz.

2005-2012 tartean, euskal zinemagintzak emandako fruituak pilatzen ari zaizkigu, eta fenomeno berri honi ikuspuntu akademikotik ere begiratu nahi diogu. Zer kontatzen dute pelikula hauek? Nola kontatzen dute? Nola ulertzen da euskarazko zinemagintzaren berjaiotze hau? Publikoarengan ailegatzen da? Nola?

Palomitekin edo palomitarik gabe, jesarri eta disfrutatu.