Bertsoa eta Zinema V. Nortasuna etxola batean. (Josu Martinez)

1964an Jorge Oteizak argitaratutako Quosque tandem liburuak astindu handia ekarri zuen Euskal Herrira; bertan agertutako teoriek diziplina ezberdinetako sortzaileen artean berebiziko eragina izan zuten hainbat urtetan zehar. Hala, ordutik aurrera, bertsolaria Euskal Herriaren irudi folkloriko izatetik, bere arimaren ispilu izatera pasatu zen, zortziko txikia kasik historiaurreko mintzo izpiritual bilakatuz.

Nortasuna

1976an, Paristik iritsi berria zen Pedro de la Sotak (Buenos Aires, 1949) Remigio Mendiburu eskultoreari buruzko 40 minutuko filma osatu zuen: Nortasuna. Izenburuari bakarrik erreparatuta, asma genezake zein zen filmaren ildo nagusia. GAUR taldean Oteizarekin aritu zen Mendibururen lana, beti zurari lotua, euskal izaeraren banguardiako plasmazio moduan agertzen zaigu.

Zurak gobernatutako mendi paisaiak nagusi, Mendibururen eskulturak ingurune naturalean kokatuta ikusten ditugu, haren elementu bat gehiago bailiran. Dena historiaurretik datorren armonia batean dagoela dirudi; ura borborka dakarren ibaia, zuhaitzez betetako basoa, Mendibururen eskultura mendiaren erdian…. eta txandaka, Mikel Laboa eta hiru bertsolari kantuan zurez eta lastoz egindako etxola batean.

 Notasuna 1

Lazkano, Gorrotxategi eta Xalbador dira bertsolariak. Oso modu teatralean, bakoitza etxolaren alde banatan kokatzen dira, zutik: Lazkano atean, Gorrotxategi erdialdean eta Xalbador hondoan. Haien aurrean, lasto gainean eserita, hainbat gazte entzuten.

Paisaiaren edo Mendibururen lanen prolongazio bat bailiran, hitzetara itzultzen dute euskal arimaren mintzoa. Hala dio Lazkanok:

Lazkano:

Mendiak beti gauza handi bat

erakutsi digu guri

Baina aspaldian mutatzen doa

honek gezurra dirudi

Gizaldiz gizaldi gorde degu

geure izatean irudi

Lehen zugaitz eta pago zirenak

bihurtu dira pinudi.

Nortasuna 4

Geroago, Xalbadorrek jatorriaren garrantziari egiten dio erreferentzia:

 Nortasuna 3

Xalbador:

Zeruaren ta lurraren jabe

gaur jaunak beha gaitzala

Galtzetik zuhaitz gaixuaren

usaia eta itzala

Ikusten degu gizonak haren

aurka sendo dabiltzala

ez ote zagon askoz hobeki

jaunak egin zun bezala?

Bertsoa eta Zinema (IV). El pequeño ruiseñor bertsotan. (Josu Martinez)

Francok sano regionalismo deitzen zuen irudi folkloriko horri kasu eginez, espainiar zinemagileek ere grabatu gintuzten noizbait euskaldunok. Baina Pio Caro Barojaren begirada kanpokoa bazen, Rafael Gil bezalako zinemagile frankistena beste galaxia batekoa da. Euskal Herria cromagnon zintzo, fededun, tradizional eta kutsatugabeen gotorleku gisa agertzen da, adibidez, Sara Montiel protagonista duen La reina del Chantecler gogoangarrian. Bertan, Madrileko kupletista inmorala Oiartzunera oporretan joan eta pilotari tolesgabe batekin maiteminduko da. Filma topiko esajeratuz hain betea egonik, euskal ikuslea barrez lehertuko da zenbait momentutan.

LaReinaDelChanteclerGretaCHi7

Estilo bereko beste zinta bat da La nueva vida de Pedrito Andía (1965), Joselito haur kantariaren luzimendurako egina. Rafael Sanchez Mazas-en nobela batean oinarritutako zeluloidezko patata honetan, nerabezaroan sartzen ari den Pedrito Euskal Herrira itzultzen da oporretan eta bera baino nagusiago den Isabeltxu konkistatu nahi du.

11766828

Erromeria batean, Pedritok, aurreskulariz jantzita doalarik gurdi baten gainean, bertso batzuk kantatzen dizkio Isabeltxuri, atzetik orkestra oso batek lagunduta. Hona hemen lehen biak. (Transkripzioa, Joselitok ahoskatzen duenaren araberakoa egin dut; interpretazioak bazter utziz)

Cuando llegue el otoño te diré

lo que quiere mi tamboril

Sin que nadie me logre ver salta-

-ré las tapia de tu jardín.

Al pie del olmo rústico

voy a cortar una flor.

Al pie del olmo rústico

quiero entregarte mi amor.

***

Audabaria datorenean

neu jakingo de cer egin

Artaxurale rapalean

aporoa re tala gin.

Al pie del olmo rústico

dijo la moza al galan

Al pie del olmo rústico

lara, la, ra, ra, ra…

Bertso ahaztezin horien ostean, Pedrito Andiak Afrikako edozein triburen Euriaren Dantza lirudikeen aurreskua dantzatzen dio Isabeltxuri.

Euskal zinea Donostiako Zinemaldian

(Donostiako 60. Zinemalditik itzuli ostean idatzitako testua, Gaur8 gehigarrian argitaratua 2012ko urriaren 5ean)

Amaitu da Zinemaldia, atera naiz burbuilatik, itzuli naiz bizitza arruntera. Eta benetan, zeinen arrunta den bizitza filmetatik kanpo. Utz nazazue, beraz, soilik lerro hauen bitartez bada ere, burbuilara itzultzen. Donostia ederrera, Kursaaleko gauetara, Antiguo Berrirako pelegrinazioetara.

zinemaldia

Berezia izan da aurtengo Zinemaldia niretzako. Berezia izan zen orain dela hamahiru urte Gazteriaren Sariaren epaimahaian ibili nintzenean, eta are bereziagoa izan da aurtengoa Serbitzu sarian epaimahaikide ibili naizelako. Estatus honi esker, gertutik ikusi dut Dustin Hoffman emozioak azpiratuta, negar-zotinka, eta are gertuagotik Ewan McGregor etsipen disimulatuaz argazkilarien aurrean posatzen.

Baina Hollywoodeko izarrak, festak eta akreditatuentzako doakoak ziren garagardoak anekdota hutsak –anekdota ederrak– baino ez dira. Benetako gertaerak zine-aretoetan eman dira. Luzaroan gogoratuko ditudan horiek.

Serbitzu saria (bai, esez) Euskal Herrian ekoitzitako film onenari ematen zaio, eta film hori edozein sailetakoa izan daiteke. Zinemira sailetik Zabaltegira egiten genuen salto, beraz, eta handik, askotan korrika, Zuzendari Berrien sailera. Aitortu behar dut itxaropen mugatuarekin hasi nuela euskal zinean barrena egin beharreko tour partikular hau. Zine txikia, amateurra, industriarik gabekoa, diglosikoa, nahi eta ezinaren erakusgarria… eta gainera krisi bikoitz batean murgilduta dagoena (zinea beti baitago krisian, eta orain, gainera, krisi globalaren testuinguruan). Horra hor klixe ilunenak marrazten zuen egoera.

Zuloak-625990734-large

Eta o!, sorpresa. Ahoa bete hortz utzi nau Zinemaldian ikusitakoak. Ez dakit doako garagardoek nigan sortzen duten euforiapean ari ote naizen idazten oraindik, baina utz nazazue euforia hau zuekin partekatzen, mesedez.

Kalitatezko zinea ikusi dugu. Euskal produkzioek kalitatea dute. Berriz esango dut: pelikula onak. Ezaugarri komun bat aipatu beharko banu, esango nuke ez dagoela ezaugarri komunik: denetarikoa da euskal zinea. Produkzio umilak eta anbizio handikoak. Euskara, ingelesa, errusiera, gaztelania eta hainbat hizkuntza darabilena.

Annapurnatik Southamptonera garamatzana, eta Kazakhstanetik Baztango bailarara. Bilbo bonbardatutik Isozaki dorreen Bilbora. Dokumentalak, dokumental (erdi) faltsuak, komedia erromantikoak, animaziozko filmak, drama siberiarrak, film historikoak…

Eta hau guztia hamar filmen lagin txiki batean. Beste hainbeste kanpoan gelditu direla jakinda. (Barrura begiratzeko leihoak, adibidez, Aquariumeko pase berezi batean ikusteko aukera izan genuen, Zinemaldiaren zurrunbiloaren erdian).

Euskararen presentzia ere azpimarratzeko modukoa da Euskal Herrian egiten den zinearen lagina izan nahi duen sorta honetan. Gogora dezagun 12 urtez euskara pantaila handitik baztertuta egon dela, 2005en “Aupa, Etxebeste!” estreinatu zen arte. Ez dakit konturatzen garen hutsune horren dramaz, eta ez dakit konturatzen ote garen euskarazko produkzioen susperraldi apal baina egonkor honen garrantzi itzelaz.

Bypass

Bypass

Serbitzu Sariaren hautagaiek aukeratu duten euskara ere anitza da, soinu eta musika desberdinekoa. Zuloakek darabilen euskara zikina (alua eta zakila baino hitz gogorragoak behar ditugula gogorarazten diguna), Bypasseko pertsonaiek darabilten euskara urbano eta standarra (zenbat kalte egin dion amodioak sexuari!), XVII. mendeko Baztango euskara primeran errekreatuta Baztan filmean (Antxo, hator hune! Bai, jaune!).

Aipatutako hiru film hauek hil honetan bertan izango dira ikusgai zine-aretoetan. Burbuilan sartu nahi duzuenontzat. Euskal zinea zertan den jakin nahi duzuenontzat. Euskal zinea existitzen den edo ez den zalantzan zaudetenontzat. Euskal zinea gure imajinazioaren mugetatik harago doala beldurrik gabe deskubritu nahi dutenentzat.

 

 

Bertsoa eta Zinema III. Pio Caro Barojaren begirada. (Josu Martinez)

Figura bitxia da Pio Caro Barojarena (Madril, 1928). Bera izan zen hainbat hamarkadatan zehar bertsolariak gehien filmatu zituen zinemagilea, eta hala ere, haren begirada beti suertatu zen kanpotik eta goitik so egiten duen intelektualarena, kasik Nanuk Eskimala filmatzen ari balitz bezala. Eta azalekoa, anaia Julio Caro Barojaren sakontasunetik urrun zegoena. Lirudike postal turistikoak egitearekin konformatzen zela.

Osaba Pio Baroja hiltzean, Pio Caro Baroja Mexikotik itzuli zen eta 1964tik aurrera zinemagintza etnografikoari lotu zitzaion, anaia Julioren babesarekin. El carnaval de Lanz bezalako film ederrak burutu ondotik, 1966an El País Vasco izeneko 20 minutuko filma estreinatu zuen. Bertan, lehen aldiz grabatu zituen bertsolariak, eta Euskal Herriaren irudi topiko bilakatu zituen.

Autorea bezain kontradiktorioa da filma. 1966 urtea den arren, Lesakako Erreka Dantzarekin hasten da El País Vasco, eta berehala, off ahotsak Orreagako bataila kontatzen digu, epikotasuna azpimarratuz. Alta, horren ondotik, bandera espainiarrak ateratzen dira zeinahi tokitan, bai Ondarroako portuko itsasontzietan nola Kontxako traineretan edo herri bateko balkoietan.

Manuel Lasarte eta Uztapide ere halaxe ikusten ditugu, piper-poto handi batek estalitako balkoian kantari. Alta, ikusi egingo ditugu bakarrik. Entzun ez. Izan ere, etnografoari ez zaizkio bertsoak interesatzen eta postal turistiko bat gehiago gisa erakusten ditu bertsolariak, traineren, alardeen, baserrien eta dantzen artean. Gizon horiek poetas populares direla dioen off ahotsaren azalpenarekin aski da.

 Pais Vasco 1

Hiru urte geroago, 1967an, Pio Carok berriro ekarriko ditu bertsolariak pantailara. Oraingoan, gainera, film monografiko batekin. TVE-rentzat errodatutako Fiesta. Poetas Populares Vascos izeneko 20 minutuko dokumentala.

Bertsolaritzari buruzko lehen filma da Fiesta delakoa. Haren balio historikoa kalkulaezina da, geroago ikusiko dugun bezala, 1967ko Euskal Herriko Finala hartzen baitu ardatz, Xalbadorri txistu jo ziotenekoa.

Forma aldetik El País Vascoren antzekoa da Fiesta: teknikoki txukun egindako erreportaje klasikoa, NODOaren estilokoa, ponpa handiz narratua baina batere pretentsio artistikorik gabea.

Filmaren lehen partean, 1967ko finaleko epaile batzuk agertzen dira. Formalitatez jantzita, gizon kultuak direla nabarmentzen da, eta bakoitzak bertsolarien lanetik zer baloratzen duen azaltzen du. Ondoren, liburuz betetako bulego batean, kazetari batek Basarri elkarrizketatzen du, bertsolaritzaren patriarka gisa aurkeztuz, kasik zibilizatutako salbaje ona balitz bezala.

basarri

Basarriren interbentzioak enmarkatzeko modukoak dira. Serio-demonio, Cervantesek baino gaztelania dotoreagoan erantzuten die kazetariaren galderei; hainbeste ze, bistakoa da aldez aurretik ikasi dituela, edo planoan ikusten ez den lekuren batean irakurtzen ari dela. Okerrena da antzezten ari dela nabaritzen dela.

Bi sekuentzia horiekin, badirudi Caro Barojarentzat bertsolaritzak ez daukala nahiko maila kulturalik, azkenean baserritarren xelebrekeria bat izaten segitzen duela eta horregatik, jende letratuen intermediazioaren beharra duela ikusleak, dela Basarri edo direla epaileak.

Hala ere, zinemagilearen sentsibilitate falta nabarmenena ondoren dator, 1967ko Euskal Herriko finaleko irudiak agertzean. Parte-hartzaile guztiak aurkeztu ondotik, buruz-burukora Uztapide eta Xalbador pasatzen diren momentua ikusten dugu. Orduan, jendea Xalbadorri txistuka hastean, lehen planoan Urepeleko artzaina agertzen zaigu, bere bertsorik ezagunena kantatzen: “Anai arrebak, ez otoi pentsa…”.

xalbador lehen planoa

Irudi zirraragarria da, Xalbadorren aurpegiak erakusten duen ezinegona, nola eusten dion haserreari, nola irensten duen listua…. Alta, Caro Barojak ez du ulertzen zer ari den ikusten; ez da ohartzen seguru aski bizitzan ez duela horrelako beste momentu historiko bat grabatzeko aukerarik izanen, eta beraz, txistuak gehiegi luzatzen direnean, planoz aldatzen du, Xalbadorren azken puntuari itxaron gabe. Hala, ikusleak betiko galdu du “Txistuak jo dituzute baina / maite zaituztet oraindik” zoragarri hura berriro bizitzeko aukera.

Hamabi urte beranduago, 1979an, atzera filmatu zituen bertsolariak Pio Barojaren ilobak, Donostiako Kutxak bere mendeurrena ospatzeko enkargatu zion Gipuzkoa film luzean. Proiektu handia izan zen, hiru urteko grabaketa lanak eskatu zituena eta teknika aldetik oso txukun burutua. Bertako hainbat eszenaren edertasun plastikoa ukaezina da. Alta, Pio Caro-ren kanpo begirada folklorikoa nagusitzen da beste behin ere. Harentzat, Gipuzkoa belardiak, harriak, pottokak, ikazkinak, artzainak, arraunlariak, Oteiza, aizkolariak, trikitia eta bertsolariak dira, ez besterik.

Bertsolarien interbentzioak kostunbristak dira erabat. Uztapide, adibidez, soroan lanean ari dela ikusten dugu, off-ean honela kantatzen duelarik, “Gure garaiko zaharrak joan ziran / baina gaztiak badatoz”. Basarri eta Gorrotxategi, berriz, sagardotegi batean agertuko zaizkigu kantuan, adineko bertsozale kuadrilla batez inguratuta.

gipuzkoa 3

Gisa guziz, seguru aski, film honetan kezkagarriena etnografoa omen den egileak erakusten duen zehaztasun eta zorroztasun falta da. Hala, adibidez, gaia Gipuzkoa izan arren, Xiberoko xirula, bortüko kantua edota Arratiako dultzaina entzuten dira gipuzkoar artzainen irudien gainean. Bestalde, ordurako desagertuak ziren hainbat ohitura, filmerako antzeztu zituzten, oraindik bizirik baleude bezala.

Bertsoa eta Zinema II. Gotzon Elortza aitzindari. (Josu Martinez)

1936ko gerraren ondotik jausi zen berunezko isiltasunak hainbat urte iraun zuen. Euskal usaina zuen zernahi pertsegitua zelarik, ez da harritzekoa bertsolariak agertzen diren Historiako lehen filma Parisen mustu izana. Gotzon Elortzaren Aberria film-laburraz ari naiz. Hirurogeigarren hamarkadaren hasieran Elortzak artesanalki osatu zituen lau dokumentaletako bat. Mende erdi iraun duen ahanzturaren ostean, Historiako lehen euskarazko film horiek aurten Donostiako Zinemaldian ikusgai izan dira.

Elortzak (Bilbo, 1924) kontatu duenez, Parisen bizi zela Le Monde egunkarian hizkuntza minorizatuei buruzko artikuluak agertu ohi ziren azken orrialdeetan, eta euskara egoera hartan zela-eta, interes handiz irensten zituen berak. Behin zera irakurri zuen; Ikus-entzunen munduan sartzen ez den zeinahi hizkuntza minorizatu, hizkuntza hila izango da epe motxean. Inpresionatuta gelditu eta argazkingintza nozio batzuk bazeuzkanez, beste inork egin ezean, euskal zinema berak egingo zuela deliberatu zuen.

Urtero, bakantzetan, 16 milimetroko kamera hartu eta Hego Euskal Herrira bisitak egiten hasi ziren emaztea eta biak, erdi ezkutuan. Lau eguneko bidaiak egiten zituzten: Bat Paristik etortzen pasatzen zuten, bi filmatzen, eta azkenekoa Parisera itzultzeko baliatzen zuten. Behin beren etxera zirenean, etxeko sukaldean egiten zituzten muntatzeak, off-eko ahotsa, disko-jogailu batekin musika sartzen zioten……

enbeitakantuan

Helburu nagusia harkk action psichologique deitzen duena zen. Euskaldun talde bat zine areto batean sartu, eta hango iluntasunetik bat-batean hasten den filma euskaraz izatea. Elortzak dioenez, ikusleek inpresio handia sentitzen zuten, shock bat, eta batzuk ezin sinetsirik gelditzen ziren zinema gaztelaniaz ez, beste hizkuntza batean mintzatzen sentitzean.

Aberria izeneko dokumentala da osatu zituen lauetan abertzaleena. Erria gisa estrenatu behar izan zen Hegoaldean, bistako arrazoiengatik, eta erdi ezkutuan. Bertan, Euskal Herria garbiki definitzen da aberri gisa, eta berorren errepresentaziorik garrantzitsuena baserria da. Arbolatik fruitua hartzen duen haurra, mendia, euskarari atxikitzen zaizkion aiton-amonak…. ondorengo hamarkadetako filmetan ere euskaltasuna islatzeko behin eta berriz erabiliko diren elementuak agertzen ditu Elortzak.

enbeitia haurra

Baina zehatzago, Elortzak hiru ezaugarri aukeratzen ditu aberria zer den esplikatzeko. Hala dio, dokumentalaren hasieran, off ahotsaren bitartez:

Aberria zer dan inok ezin deike esan, ze bakotxak daroa bere aberria bihotz barrenian. Niretzako aberria hasten da aittite ta amamaren ondoan, neure lehenengo hitzekin, geure hizkuntzan. Euskaraz. Txistuaren hotsa mendibarretan, aurreskulariaren oinkadak geure zelaietan eta bertsolariaren goi argia baserriko zuhaitzartetan.”

Euskara, Dantza eta Bertsoa izango dira, beraz, Euskal Herriaren errepresentazioa film honetan. Eta hala, hiru kapitulu bailiran, banan-banan ikusten ditugu, baserri-irudi ederrekin nahastuta. Victor Olaeta dantzari ezagunak mendian dantzatutako aurreskuaren ostean heltzen da bertsoaren txanda.

Lehenik Balendin Enbeita ikusten dugu lanean, idi batekin baserritik ateratzen. Alboan darama, laguntzaile, bere semea. Jon Enbeita da, oraindik praka motxetan. Ondoren Jon Lopategi gaztetxoa ikusiko dugu, hau ere lanean, belar biltzen, eta momentu batetik aurrera, bi bertsolariak batuko dira, idi-gurdiari tiraka, Enbeita haurra atzetik dutela. Kamararen aurrean jarrita, bakoitzak bertso bina botako ditu. Lehen biak hauexek:

Lopategi

Nire begiak ernari dagoz

hara ta hona begira,

oraintxe doaz ibarretara

oraintxe barriz mendira.

Haize gozua egun hontako

eguzkiaren dizdira

zeruan dagozan grazi guztiak

jatorkuz Euskal Herrira.

lopategi kantuan

Enbeita

Euskal Herriak beragaz ditu

hamaikatxo mendi edar

Gorbeia, Aizkorri eta Ernio

Urbasa eta Aralar

Aurreko zaharrak honeek zainduten

ibili ziran su ta gar,

guk bere bardin maite badoguz

zaintzen egin daigun indar.

Ageri denez, filmean nagusi den Euskal Herriarekiko ideiari segitzen diote bertsolariek; mendiak aipatzen dituzte, natura… Eta bitartean, kamarak baserri eta haranetako irudiak erakusten dizkigu. Hurrengo bertsoan, berriz, Lopategik horrela bukatuko du;Euskara bada euskaldunentzat /jaunak amatzat emona / euskotar ona ez da izango / euskaraz ez dakiana.”

Filma, baserrira itzultzen diren aiton-amonekin amaitzen da. Esan dugu lehen, euskara maiz errepresentatu izan dela ama edo amama bezala. Baserria berriz, (Etxea) Euskal Herriaren metafora ezagunenetakoa dugu. Elortzaren filmaren azken puntua, beraz, Euskal Herrian euskaraz bezala uler liteke?